जागतिक मुद्रण दिन

 

गुटनबर्ग ते झुकरबर्ग…

 

24 फेब्रुवारी हा दिवस जागतिक मुद्रण दिन म्हणून जगभर साजरा केला जातो. आता आपल्याला हा प्रश्न पडला असेल कीहे मुद्रण दिन काय फ्याड आहे?’ हा प्रश्न पडणे साहजिक आहेमुद्रणकलेचा जनक असे ज्याला संबोधले जाते तो योहानेस गुटेनबर्ग याचा जन्मदिन म्हणजे मुद्रण दिन होयया दिवसाचं औचित्य साधून मुद्रणकलेच्या शोधापासून ते मुद्रण कलेचे नवे रूप म्हणजेसोशल मीडिया या प्रवासावर एक दृष्टीक्षेप टाकूयात

 

मुद्रणाच्या शोधामुळेच आज आपण वैचारिकदृष्ट्या  एवढे समृद्ध आहोत असे म्हटल्यास काही वावगे ठरणार नाही.. मात्र तरीही आम्हाला रोझ डे, टेडी डे, व्हॅलेंटाइन डे असे अनेक डे माहीत असतात, लक्षात देखील असतात. परंतु जागतिक मुद्रणदिन नावाचा एक दिवस जगभर साजरा केला जातो हे आपल्याला माहीतही नसते आणि जरी माहीत असेल तरी ते आपण अगदी सहज विसरून जातो.

 

24 फेब्रुवारी हा दिवस जागतिक मुद्रण दिन म्हणून जगभर साजरा केला जातो. आता आपल्याला हा प्रश्न पडला असेल की ‘हे मुद्रण दिन काय फ्याड आहे?’ हा प्रश्न पडणे साहजिक आहे. मुद्रणकलेचा जनक असे ज्याला संबोधले जाते तो योहानेस गुटेनबर्ग याचा जन्मदिन म्हणजे मुद्रण दिन होय… या दिवसाचं औचित्य साधून मुद्रणकलेच्या शोधापासून ते मुद्रण कलेचे नवे रूप म्हणजे ‘सोशल मीडिया’ या प्रवासावर एक दृष्टीक्षेप टाकूयात….

 

इसवी सनानंतरच्या दुसर्‍या शतकात चीनी लोकांनी  मुद्रणाची पद्धत शोधली. त्या पद्धतीत लागणारी उपकरणे म्हणजे कागद, शाई आणि मुद्रणप्रतिमा. मुद्रण प्रतिमा ही कोरून तयार केलेल्या पृष्ठाची असे. त्या काळात काही मजकूर (बौद्ध धर्मातील काही विचार) संगमरवरी (दगडी) खांबावर कोरून ठेवलेले असत.  जेव्हा यात्रेकरू अशा ठिकाणी जात तेव्हा या कोरलेल्या मजकुरावर विशिष्ट शाई लावून त्यावर ओलसर कागद दाबून मुद्रणाचा ठसा मिळवीत असत. या गोष्टीवरून चीनी लोकांना मुद्रणप्रतिमेद्वारा प्रिंटिंगचे तंत्र सापडले. सहाव्या शतकानंतर मात्र त्या संगमरवरी दगडाची जागा लाकडाने घेतली. कारण दगडावर अक्षर कोरण्यापेक्षा लाकडावर कोरणं जास्त सोपे आहे सोयीस्कर होते. इ. स. 1041-48 या कालखंडात बी शंग नावाच्या चिनी  मयागाराने मुद्रणासाठी चल (एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी हलविता येणाऱ्या) खिळ्यांची कल्पना प्रत्यक्षात आणण्याचा प्रयत्न केला.

 

मुद्रणाच्या कलेतील मोलाचा दगड म्हणजे 1434 ते 1439 हा काळ… या काळात जर्मनीतील र्‍हाईनलँडमध्ये योहान गूटेनबर्ग यांनी धात्वलेखी मुद्रण नावाचा प्रकार शोधला… असे म्हटले जाते की तो प्रकार या आधीही अस्तित्वात होता, मात्र असे कोणतेही पुरावे मिळत नाहीत. गुटेनबर्ग याने मुद्रा, मातृका व शिशाचा संयुक्त उपयोग करून टिकाऊ अशी अक्षरे (सुटी) मोठ्या संख्येने तयार करणे व प्रत्येक अक्षर (एकाच अक्षराचे सर्व नमुने) दिसायला सारखे निर्माण केले. या प्रकारचे मुद्रण-तंत्र वापरून गुटेनबर्ग याने 40 पानांचे बायबल छापले. गुटेनबर्ग यांचा मूळ व्यवसाय चांदीच्या कारागिरीचा होता. त्यांनी योहान फूस्ट यांच्याबरोबर जर्मनीमध्ये माइनत्स येथे जो मुद्रणाचा व्यवसाय भागीदारीमध्ये सुरू केला त्यामध्ये त्यांनी फक्त आराखडा तयार करणारा भागीदार म्हणून काम केले. 1455 साली गुटेनबर्ग यांनी चल अक्षरांचा व मुद्रणाचा शोध लावला. या मुद्रण पद्धतीपासून मुद्रणाला लागणाऱ्या कालावधीत खूप प्रमाणात घट झाली. इ. स. 1475 च्या सुमाराला अक्षरांच्या पोलादी मुद्रा तयार करण्याची कल्पना सुचली. त्याआधी नरम धातूच्या मुद्रा वापरल्या जात. पेटर शफर यांनी पोलादी मुद्रा तयार करण्याची कल्पना सुचविली. यानंतर पुढे 350 वर्षे या मुद्रणकलेत अनेक बदल, सुधारणा झाल्या… 1550 च्या सुमाराला लाकडी मळसूत्राची जागा लोखंडी मळसूत्राने घेतली. त्यानंतर वीस वर्षांनी संशोधकांनी दुहेरी बिजागीरीच्या सहाय्याने लोखंडी चौकट हलविण्याची सोय, फक्त अक्षरांच्या खिळ्यांवर शाई लावून उरलेल्या भागावरील शाई कागदावर उतरू नये म्हणून एक कातडी आवरण, दाब समान देण्यासाठी एक कापडी जाड थराची गादी वगैरे सुधारणा केल्या. साधारण 1620 च्या सुमाराला ॲम्स्टरडॅम येथे यंत्राचा पाटा आपोआप वर उचलला जावा म्हणून पाट्यावर दाब देण्यासाठी जी एक पट्टी वापरली जात असे त्या पट्टीला प्रतिभार लावण्याची (समतोल राखण्यासाठी दुसरे वजन लावण्याची) सोय करण्यात आली. या यंत्राला ‘डच मुद्रणयंत्र’ असे नाव मिळाले व हेच यंत्र 1638 मध्ये उत्तर अमेरिकेमध्ये प्रचारात आणले गेले. या सुधारणेचे जनक व्हिलेम यान्सन ब्लाऊ हे समजले जातात. 1790 च्या सुमाराला विल्यम निकलसन या इंग्रज वैज्ञानिकांनी आणि संशोधकांनी खिळ्यांवर शाई लावण्यासाठी कातडी आवरणाचा एक रूळ तयार करून तो वापरायला सुरुवात केली. यामुळे अशा यंत्रावर प्रथम चक्रीय गतीचा उपयोग केला गेला. कातडी आवरणाच्या ऐवजी नंतर सरस आणि मोलॅसिस (उसाच्या रसातील ज्या भागापासून साखरेचे स्फटिक साध्या प्रक्रियांनी तयार करता येत नाहीत असा भाग) यांच्या मिश्रणाचा प्रयोग रूळ करण्यासाठी करण्यात आला. इंग्लंडमध्ये 1795 मध्ये प्रथमतः धातूचा उपयोग केलेले मुद्रणयंत्र तयार करण्यात आले. काही वर्षांनी अमेरिकेतील एका यंत्रज्ञाने एक धातूचे यंत्र तयार केले, त्यात मळसूत्राचा उपयोग करण्याऐवजी सलग अशा धातूच्या यांत्रिक सांध्यांचा उपयोग केला होता. या यंत्राचे नाव ‘कोलंबियन’ असे होते. नंतर सॅम्यूएल रस्ट यांनी ‘वॉशिंग्टन’ नावाचे यंत्र तयार केले. त्याचा ताशी वेग सुमारे 250 कागदांचा (प्रतींचा) होता.

 

पॅरिसमध्ये 1790 च्या सुमाराला स्टीरिओ टाइपचा उपयोग यशस्वीरीत्या केला. स्टीरिओ टाइपचा एक निराळा प्रकार म्हणून 1848 नंतर विद्युत विलेपन करण्याच्या पद्धतीने हे तंत्र वेगळ्या स्वरूपात वापरले गेले. अमेरिकेत ‘लिबर्टी’ नावाच्या एका यंत्राची रचना 1857 मध्ये केली गेली होती. या यंत्रात पाट्याची हालचाल यांत्रिकपणे होत असे व पायाने एक दांडी दाबून धरली की, गादीच्या पृष्ठावर पाटा दाबून धरला जात असे. 1865 मध्ये अमेरिकेमध्ये विल्यम बुलक यांनी प्रथम कागदाची रिळे यंत्रावर लावून छपाई करण्यासाठी अखंड चक्रीय गतीच्या पद्धतीचे यंत्र तयार केले. या यंत्रावर मुद्रणानंतर कागद कापण्याची योजना अंतर्भूत होती व तासाला पूर्ण वर्तमानपत्राच्या 12,000 प्रतींची छपाई करण्याची क्षमता या यंत्रात होती; 1870 नंतर याच यंत्रात स्वयंचलित घड्या घालणारे मशीन नव्याने घालण्यात आले. 1880 नंतर अमेरिकेत ओटमार मेर्गेन्टालर यांनी ‘लायनोटाइप’ नावाचे एक पूर्ण ओळ जुळवण्याचे यंत्र शोधून काढले. अमेरिकेत 1885 मध्ये टॉलबर्ट लॅन्स्टन यांनी ‘मोनोटाइप’ या अक्षरजुळणी यंत्राचा शोध लावला. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला प्रतिरूप (ऑफसेट) मुद्रणाची सुरुवात झाली.

 

इ. स. 1904 च्या सुमाराला अमेरिकेतील न्यू जर्सी राज्यातील नट्ली येथे आय्. डब्ल्यू. रूबेल या मुद्रकांनी चुकून दाब देणाऱ्या रबरी पृष्ठावर मुद्रण केले आणि गंमत म्हणजे ते प्रिंटिंग एवढे गुणवत्तापूर्ण होते की, तेव्हापासून ही चूक नेहमी व्हायला लागली. 1929मध्ये अमेरिकेत दूरस्थ नियंत्रणाने अक्षरनिर्मिती यंत्राच्या साह्याने जी अक्षरनिर्मिती सुरू झाली, त्यामुळे मानवी श्रमाशिवाय किती काम होऊ शकते ते समजले. इ. स. 1950 नंतर बी. बी. आर्. पद्धतीने कार्यक्रमात अक्षरजुळणीचे तंत्र सुरू झाले.

 

 

1964 साली प्रथमच जपानमध्ये मैनिशी शिंबून या वर्तमानपत्राने याबाबतीत प्रयोग करून पाहिला. क्ष किरण नलिकेच्या पडद्यावर वर्तमानपत्राच्या सबंध पानाची प्रतिमा प्रथम जुळवून दूरचित्रवाणीप्रमाणे रेडिओ तरंगांद्वारा त्याचे प्रेषण करण्यात आले. यानंतर काहीच दिवसांत संगणकावरून कमांड देऊन मुद्रणाचे तंत्र विकसित झाले आणि मुद्रण अतिशय सोप्या आणि कमी वेळात पूर्ण होणारे झाले. इथून पुढचा विकास आपल्या डोळ्यासमोरच झालाय. हा मुद्रणाचा विकास होत असतानाच संगणक नावाच्या यंत्राचा प्रवेश मानवाच्या आयुष्यात झाला. संगणकाच्या विकासासोबतच इंटरनेटचे आगमन झाले. 24 जानेवारी 2004 या दिवशी ऑरकुट जन्मले. नंतर जीमेल. मग 4 फेब्रुवारी 2004 रोजी फेसबुक आणि गुटेनबर्गची जागा झुकरबर्गने घेतली.

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *