वसंतदादा – उपेक्षित, सुसंस्कृत नेतृत्व

महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री , सर्वार्थानं लोकनेते असलेल्या वसंतदादा पाटील यांचे जन्मशताब्दी वर्ष फारसे गाजावाजा न होता पार पडलेय; त्याबद्दल खंत वाटली. वसंतदादा पाटील यांचे स्मरण करत असताना आवर्जून नमूद करायलाच हवं की, त्यांच्यात सुसंस्कृतपणा आणि जनतेविषयी कळवळा वैपुल्याने होता.

 

वसंतदादा पाटील हे एकमेव असे मंत्री आणि मुख्यमंत्री आहेत की ज्यांचा उल्लेख कायम ‘कमी शिकलेले’ असा प्रशासन आणि समाजातील अभिजन वर्गात केला गेला. मात्र वसंतदादा यांच्यात तुडुंब असणारा सुसंस्कृतपणा मला अन्य कोणाही मंत्र्यात आढळला नाही. शिक्षण आणि सुसंस्कृतपणा याचा काहीच संबंध नाही असा अनुभव मला तरी एक पत्रकार म्हणून वसंतदादा यांच्या संदर्भात आला. चार वेळा मुख्यमंत्रीपदी राहूनही कोणत्याच टर्ममध्ये वसंतदादा यांना पूर्ण कालावधी काम करता आले नाही. तसे घडले असते तर, कदाचित वसंतदादा पाटील  यांच्या कामाची अक्षयमुद्रा महाराष्ट्राच्या राजकारण, समाजकारण आणि प्रशासनावर उमटली असती याबद्दल माझ्या मनात तरी शंका नाही. महाराष्ट्रातपहिल्यांदाच आघाडीचे सरकार आले आणि वसंतदादा मुख्यमंत्री (दोन टप्प्यांत-17 एप्रिल 1977 ते 6 मार्च 1978 आणि 7 मार्च 1978 ते 17 जुलै 1978) झाले तेव्हाच जर त्यांना काँग्रेसची पूर्ण साथ मिळाली असती तर कदाचित इतिहासच घडला असता. पण, तसे घडायचे नव्हते. महाराष्ट्राच्या राजकारणात मशहूर झालेल्या ‘खंजीर’ प्रयोगातून वसंतदादा पाटील यांचे हे मुख्यमंत्रीपद गेले. वसंतदादा पहिल्यांदा मुख्यमंत्री झाले तेव्हाचा एक प्रसंग आठवतो, वसंतदादा तेव्हा काठीच्या आधाराने चालत असत; त्याबद्दलही तेव्हा टीकाटिप्पणी होत असे. त्यांचे सत्तेतील सहकारी आणि उपमुख्यमंत्री नासिकराव तिरपुडे यांना एकदा एका पत्रकार परिषदेत प्रश्न विचारला गेला की ‘सरकार कसं चाललं आहे?’ तर नासिकरव तिरपुडे उत्तरले होते, ‘चाललंय की काठी टेकत टेकत!’ अशी उपेक्षा कायमच वसंतदादा पाटील यांच्या वाट्याला आली.

 

||||

महाराष्ट्रातील अभिजनांनी वसंतदादा पाटील यांच्या कमी शिक्षणाची खूप टिंगल केली; क्वचित टरही उडविली तरी माझा वसंतदादा पाटील यांच्या संबंधातला अनुभव सुसंस्कृतपणाचा कळसच होता. 1983 च्या डिसेंबर महिन्यात नागपूरला होणार्‍या भारत-पाकिस्तान कसोटी क्रिकेट सामन्याचे समालोचन मराठीतून न करण्याचा निर्णय आकाशवाणीने घेतला असल्याची टीप मला तेव्हा ज्येष्ठ समालोचक असलेले बाळ पंडित यांनी दिली; त्यावेळी मी नागपूर पत्रिका या दैनिकाचा मुख्य वार्ताहर होतो. अर्थातच ती बातमी मोठी होती. केवळ बातमीच दिली नाही तर एक मोठे आंदोलन उभे करण्यासाठी मी पुढाकार घेतला. त्यात नागपूर श्रमिक पत्रकार संघ, विदर्भ साहित्य संघ या संस्थाही सहभागी झाल्या. त्या आंदोलनाचे नेतृत्व नागपूर विद्यापीठाचे माजी कुलगुरु, महानुभाव संशोधन डॉ. भाऊसाहेब कोलते यांनी केले. चित्रकार भाऊ समर्थ, विचारवंत भास्कर लक्ष्मण भोळे, साहित्यिक राम शेवाळकर, डॉ. यशवंत मनोहर, मनोहर म्हैसाळकर अशी अनेक मंडळी त्यात सहभागी झाली होती. त्या मागणीसाठी आम्ही एक मोर्चा काढायचे ठरवले. नेमकं त्याच वेळेत विधिमंडळाचे हिवाळी अधिवेशन नागपुरात होत होते. आम्ही मोर्चा काढत असल्याचे पोलिसांना रीतसर एका पत्राद्वारे कळवले; मुख्यमंत्र्यांच्या कार्यालयालाही असा असा मोर्चा काढणार असल्याचे कळवले.

 

बाकीच्या तपशीलाचे सोडून द्या पण, आम्ही मोर्चाला सुरुवात केली न केली तोच, पोलिसांच्या दोन गाड्या आमच्यापाशी आल्या. क्षणभर मनामध्ये शंकेची पाल चुकचुकली की, हे सरकार काय साहित्यिकांना, पत्रकारांना काय अटक करणार आहेत की काय? पण, प्रत्यक्षात तसे काही नव्हते. एक पोलीस अधिकारी जीपच्या खाली उतरले. त्यांनी भाऊसाहेब कोलते आणि अन्य प्रमुख मंडळींना विनंती करून जीपमध्ये आणि बाकीच्यांना मागच्या व्हॅनमध्ये बसायला सांगितले. तुम्ही मोर्चा काढायचा नाही; तुमचा मोर्चा गाडीतूनच घेऊन येण्याचा आदेश देणारा फोन मुख्यमंत्री कार्यालयातून आला असल्याचे त्यांनी आम्हाला सांगितले. मग पोलिसांच्या वाहनातून आम्हाला विधिमंडळाच्या परिसरात नेण्यात आले. विधिमंडळाच्या परिसरात आम्ही मोर्चेकरी पोहोचलो तर मुख्यमंत्र्यांचे तेव्हाचे सचिव सोहनी आम्हाला घेण्यासाठी पोर्चमध्ये उभे होते. भाऊसाहेब कोलते आणि आम्हा सर्वांचे त्यांनी स्वागत केले. आम्हाला घेऊन ते मुख्यमंत्र्यांच्या दालनात गेले आणि त्यांनी सभागृहात बसलेल्या मुख्यमंत्री वसंतदादा पाटील यांना आम्ही आल्याचा निरोप दिला. सोगा सावरत, लगबगीने वसंतदादा पाटील तातडीने सभागृहातून केबिनमध्ये आले. सगळ्यांना त्यांनी नमस्कार केला. भाऊसाहेब कोलते यांना तर प्रणामसदृश्य अभिवादन केले आणि चक्क मुख्यमंत्र्यांची खुर्ची सोडून ते भाऊसाहेब कोलते यांच्या शेजारच्या एका खुर्चीत बसले. मग त्यांनी सांगितले, ‘तुम्ही निवेदन वगैरे आणले असेल तर ते द्या; पण मी दिल्लीत  नभोवाणीमंत्र्यांशी बोललेलो आहे. मराठीतील समालोचन पुन्हा सुरू केले जाईल. आकाशवाणीवरून या सामन्याचे समालोचन मराठीतूनही करण्याच्या सूचना त्यांनी आकाशवाणीला दिलेल्या आहेत आणि नभोवाणीमंत्रालयाकडून मला त्या संदर्भात कळविण्यातही आले आहे. पण तुमच्या समाधानासाठी म्हणून नभोवाणीमंत्र्यांशी बोलून घेतो,’ असे म्हणून त्यांनी फोन उचलून; (तेव्हा मोबाईल नव्हते;) त्यांच्या सहायकाला नभोवाणीमंत्र्याला फोन लावायला सांगितले. फोन लागल्यावर त्यांच्या ‘त्या’ प्रसिद्ध मराठीळलेल्या हिंदीत वसंतदादा पाटील नभोवाणीमंत्र्यांशी बोलले.

 

मग त्यांनी आम्हाला चहा आणि अल्पोपहार दिला. आमचे काम संपले असल्यामुळे मग आम्ही उठलो. भाऊसाहेब कोलते काठी टेकत टेकत आलेले होते. वसंतदादा पाटील सोबत करत भाऊसाहेब कोलते आणि आमच्या  शिष्टमंडळाला सोडण्यासाठी जातीने पोर्चमध्ये पोलिसांच्या वाहनापर्यंत आले. ‘बाबांनो, हे साहित्यिक आणि पत्रकार आहेत, त्यांना नीट जिथून आणले तिथे व्यवस्थित सोडा. तक्रारीला जागा ठेवू नका,’ अशा सूचना पोलिसांना दिल्या आणि नमस्कार करून वसंतदादा पाटील पुन्हा सभागृहात जाण्यासाठी वळले. साहित्यिकांची अशी अगत्यपूर्ण दखल घेणारे आणि त्यांना सोडायला पोर्चपर्यंत येणारे एकमेव मुख्यमंत्री वसंतदादा यांच्या रूपात चार दशकांच्या पत्रकारितेत अनुभवायला मिळाले.

 

मुख्यमंत्री वसंतदादांच्या संदर्भातला माझा एक अनुभव तर मोठा विलक्षणच आहे. तेव्हाही मी नागपूर पत्रिका या दैनिकाचा मुख्य वार्ताहर होतो. एकदा मुख्यमंत्री वसंतदादा पाटील नागपूरला येणार होते.सरकारकडून वारंवार आश्वासन मिळूनही नागपूरचे अनेक प्रश्न तेव्हा रेंगाळलेले होते. त्या प्रश्नांकडे मुख्यमंत्र्यांचे पुन्हा एकदा लक्ष वेधण्यासाठी मी एक अतिशय कडक असा मजकूर तयार केला आणि वृत्तपत्राच्या भाषेत ज्याला अँकर किंवा बॉटम लीड म्हणजे वृत्तपत्राच्या तळाची बातमी म्हणून मोठ्या ठळक अक्षरात प्रकाशित झाली. माझ्या दृष्टिकोनातून ती परखड आणि सत्य पत्रकारिता होती. माझ्या तारुण्याचाही त्यात जोष मिसळला गेल्यामुळे ते शब्द नको तेवढे तीव्र, कठोर झाले होते. ती भाषा वापरताना मुख्यमंत्र्यांच्या संदर्भात मी काही असंसदीय शब्द वापरले होते; अर्थात हे दुसर्‍या दिवशी वरिष्ठांनी लक्षात आणून दिले. दुसर्‍या दिवशी तो मजकूर प्रकाशित झाल्यावर साहजिकच खळबळ उडाली. आमचे संपादक माझ्यावर जाम नाराज झाले. आमचे तत्कालीन व्यवस्थापकीय संचालक नरेश गद्रे यांच्याकडे मला ते घेऊन गेले. नरेश गद्रे यांचा मी अतिशय लाडका वार्ताहर होतो. त्यांनी माझ्याकडे अगदी आपादमस्तक बघितले. नंतर नरेश गद्रे चिडूनच मला म्हणाले, ‘मूर्खा, आपण आपल्या वृत्तपत्राला सरकारकडून मिळणार्‍या जाहिरातीचे दर वाढवून देण्यासंबंधी आज पत्र देणार होतो . तू तर चक्क वाट लावली आपल्या मागणीची… वगैरे वगैरे. मी त्यांना ‘सॉरी’ म्हणालो आणि गप्प उभा राहिलो. थोड्या वेळाने वातावरण शांत झाल्यावर नरेश गद्रे मला म्हणाले, ‘असे कर हे पत्र द्यायला मी रात्री जेव्हा जाणार आहे तेव्हा तू माझ्यासोबत चल आणि वसंतदादांची माफी माग.’ संध्याकाळी मुख्यमंत्र्यांच्या नागपुरातील रामगिरी या निवासस्थानी नरेश गद्रे आणि आमच्या संपादकांसोबत ठरल्याप्रमाणे मीही गेलो. नागपूर पत्रिका या दैनिकाचे संस्थापक संपादक अनंत गोपाळ शेवडे होते. ते मोठे गांधीवादी म्हणून ओळखले जात असत. शिवाय इंदिराजी गांधी यांच्याशी त्यांचा थेट संपर्क होता. हे ज्ञात असल्यामुळे आम्हाला वसंतदादा बसले असलेल्या हॉलमध्ये तातडीने प्रवेश देण्यात आला. आत जातानाच नरेश गद्रे यांनी मला बजावून सांगितले होते की, ‘तू मुख्यमंत्र्यांच्या समोर बसायचे नाही.’ रामगिरीला वसंतदादा ज्या हॉलमध्ये बसलेले होते त्या हॉलमध्ये आम्ही प्रवेश केला. माझ्या सोबतचे सर्व वसंतदादांच्या आजूबाजूच्या सोफ्यावर स्थानापन्न झाले. वसंतदादांना यांना नरेश गद्रे यांनी ते मागणीचे निवेदन दिले. वसंतदादांनी त्याच्यावर लगेच दर वाढवून द्या असा आदेश लिहिला आणि स्वाक्षरी केली आणि तो कागद तेव्हा तिथे हजर असलेले माहितीखात्याचे महासंचालक ए. एम्. देवस्थळे यांच्याकडे दिला. तेव्हा मुख्यमंत्र्यांना वृत्तपत्राच्या जाहिरातीचे दर वाढवून देण्याचा थेट अधिकार होता. त्याप्रमाणे त्यांनी हे आदेश दिलेले होते. मग चहापाणी झाल्यावर आलेले लोक उठतील या अपेक्षेत वसंतदादा होते पण, सगळे रेंगाळले होते. ‘मग आता आणखी काही? असे त्यांनी विचारले. तेव्हा वसंतदादांना नरेश गद्रे यांनी सांगितले की, ‘हा आमचा मुख्य वार्ताहर आहे. आज तुमच्या विरुद्ध जो मजकूर लिहिलेला आहे, तो त्याने लिहिलेला आहे आणि त्याबद्दल तो दिलगिरी व्यक्त करण्यासाठी इथे आलेला आहे.’ वसंतदादांनी माझ्याकडे बघितले आणि ते गद्रेंना म्हणाले, ‘मी याला ओळखतो. मराठीचे आंदोलन यानेच केलेले होते.वसंतदादा पुढे मला म्हणाले, ‘अरे, मुख्यमंत्रीपदाचा एक आब असतो. तो आब तुम्ही पत्रकारांनी सांभाळला नाही तर आम रयतेला कळणार कसे? तू तरुण आहेस. अशा चुका होत असतात. यानंतर अशी चूक पुन्हा करू नको.’ मग ते गद्रेंकडे वळून पुढे म्हणाले, माफी वगैर मागण्याचे काही कारण नाहीय. होते असे कधी. रक्त उसळलेले असते, उसळलेल्या रक्ताने काही वेडेवाकडे लिहिले तर ते फार गंभीरपणे घ्यायचे नसते. निघा तुम्ही.’ ज्या व्यक्तीविषयी आपण टोकाची भूमिका घेऊन लिहिलेले आहे, एवढ्या मोठ्या पदावर असूनही आपल्या संस्थेच्या हिताचा निर्णय घेताना झालेल्या टीकेची कोणतीही दखल घेत नाही, हा जो वसंतदादा यांचा सुसंस्कृत समंजसपणा अनुभवायला मिळाला त्यामुळे मी स्तंभितच झालो. वसंतदादांचं शिक्षण, त्याचे रांगडे वागणे, त्यांचे जनतेत मिसळणे हे सगळे त्या काळामध्ये उपहासाचा विषय झालेले होते. पण मला मात्र वसंतदादांमधला सुसंस्कृतपणा खूपच भावला.

 

||||

भरजरी कपड्यात किंवा सूटा-बुटात मी तरी वसंतदादा पाटील यांना कधीच पहिले नाही; जाकीट घातलेले वसंतदादा मात्र काही वेळा पाहिल्याचे आठवते. मंत्रीपदी असो की मुख्यमंत्रीपदी, वसंतदादा पाटील यांच्या कामाची शैली विलक्षण होती. वसंतदादा पाटील यांची प्रशासनावर मजबूत अशी पकड होती. कोणते तरी थातुरमातुर कारण सांगून काम टाळले जातेय हे त्यांच्या पटकन लक्षात येत असे आणि त्याबद्दल अधिकार्‍यांना ते जाब विचारत त्यामुळे अधिकारी त्यांना टरकूनच असत. वसंतदादा साधारणपणे ‘जनता’ किंवा ‘लोक’ असे म्हणत नसत. ते ‘रयत’ असा शब्दप्रयोग करीत. रयतेच्या एखाद्या प्रश्नावर जर त्यांना निर्णय घ्यायचा असेल आणि तो निर्णय घेण्यामध्ये जर कुठल्या नियमाचा अडथळा नोकरशाहीने उपस्थित केला तर वसंतदादा पाटील त्याच्या अधिकायांकडे न बघता फाईल त्याच्याकडे सरकवत असत आणि किंचित जरबेच्या आवाजात सांगत, ‘हे रयतेच्या हिताचे काम आहे. सरकार रयतेच्या हिताचे निर्णय घेण्यासाठी आहे. नियम आणि कायदा रयतेच्या हिताच्या आड आले नाही पाह्यजे. घेऊन जा ही फाईल आणि हे काम नियमात बसवून आणा. करून आणा काम लवकर तोपर्यंत मी इथेच थांबतो,’ असे स्पष्ट सांगत असल्यामुळे अधिकार्‍यांना कामे पटापट करावी लागत आणि वसंतदादा कार्यालय सोडण्याच्या आत त्या मागणी करणार्‍या कामाचे आदेश जारी होत.

 

दादा पाटील हे खर्‍या अर्थाने रयतेचे नेते होते पण, त्यांना सत्तेत मोकळेपणाने काम करता आले नाही आणि याला कारण आपल्या राजकारणाचा बेछूट बाज कारणीभूत आहे. यशवंतराव चव्हाण यांच्या गोटातला खास नेता असे समजून कॉँग्रेसच्या दिल्लीतील नेतृत्वाने कायमच वसंतदादा यांना सत्तेच्या दालनात म्हणा की पक्षाच्या प्रांगणात म्हणा मुक्त विहार करू दिला नाही; सतत त्यांचे पंख कापण्याचाच प्रयत्न केला. लढवय्या स्वातंत्र्यसैनिक, जनतेची नस ओळखणारा नेता, सहकाराची आंच आणि त्या क्षेत्रात यशस्वी प्रयोग राबवतानाचा भविष्याचा अचूक वेध घेत शिक्षणाच्या खासगीकरणासारखा दूरगामी निर्णय  घेण्याची भविष्यवेधी नजर असणारा शासक अशी वसंतदादा यांची अनेक वैशिष्ठ्ये सांगता येतील मात्र,  त्यांच्या कामाचे यथायोग्य मूल्यमापन महाराष्ट्रानेही केले नाही, हेही तेवढेच खरे. सांगलीपुरते मर्यादित करून पक्ष, सरकार आणि राजकीय विश्लेषकांनीही वसंतदादा पाटील या लोकनेत्याची उपेक्षाच केली.

 

मात्र, कॉटनचा किंवा खादीचा सदरा किंवा कुडता, फार क्वचित झुळझुळीत सदरा, अनेकदा स्टार्च केलेले तर कधी न केलेले धोतर, धोतराचा  सोगा एका हातावर टाकलेला, पायात वहाणा घातलेले; मागे वळवलेले पण कांहीसे उडत असणारे डोईवरचे केस, गव्हाळ वर्णाचा उजळ चेहेरा आणि जाड-मोठ्या फ्रेमच्या चष्म्याआडच्या डोळ्यातून वात्सल्य ओसंडणारे डोळे…ही  संतदादांची प्रतिमा माझ्या कायम स्मरणात आहे.

 

(मीडिया वॉच’ दिवाळी अंकासाठी लिहिलेल्या  राजकारणापलीकडचे राजकारणी या लेखातील कांही भागाचा संपादित आणि सुधारित हा मजकूर आहे.)

 

लेखक: प्रवीण बर्दापूरकर
संपर्क: swatantranagrik@gmail.com

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *