श्रीमंत बाजीराव पेशवे – एक रणकुशल नेतृत्व व अपराजित योद्धा

श्रीमंत बाजीराव पेशवे यांची देशाला ओळख अपराजित योद्धा अशी आहे. बाजीरावांनी त्यांच्या 20 वर्षांच्या कारकीर्दीत 41 लढाया लढल्या आणि त्या सर्वच्या सर्व जिंकल्या. अशा प्रकारचे कर्तृत्व गाजवणारे ते एकमेव सेनापती आहेत. त्यामुळेच मराठा साम्राज्य विस्तारून मध्य प्रदेश पार करून राजस्थान, उत्तरप्रदेश इथपर्यंत पोहोचले होते.

आजच्या युद्धशास्त्राच्या अभ्यासकांना त्यांच्या लढायांचे सूत्र अभ्यासण्यासारखे आहे. श्रीमंत बाजीराव पेशवे हे अतिशय युद्धकुशल सेनापती होते. युद्धातील त्यांचे डावपेच चाकोरीबाह्य होते. त्यांची गुणग्राहकता उल्लेखनीय होती. बालवयापापासून त्यांनी युद्धामध्ये सहभाग घेतला आणि युद्धभूीचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतला. युद्धकाळात ते सैनिकांबरोबरच उघड्यावर रहायचे. त्यांच्याप्रमाणेच जेवण आणि इतर दैनंदिनी ठेवायचे. त्यामुळे सैनिकांचे त्याच्यावर अपार प्रेम होते. प्रत्यक्ष युद्धाच्यावेळी आघाडीवर राहून,इतर सैनिकांप्रमाणे धोके पत्करून, नेतृत्व करायचे. त्यामुळे त्याच्या प्रत्येक लढाईत त्यांना प्रचंड यश मिळायचे. 28 एप्रिल 2018 रोजी श्रीमंत बाजीराव पेशवे यांची 278 वी जयंती आहे.

आपण मराठ्यांच्या इतिहासाचा अभ्यास करतो, त्यावेळेस दिसून येते की, छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात गनिमी कावा या रणनीतीचा उपयोग झाला. मात्र, श्रीमंत बाजीराव पेशवे राज्याचे प्रमुख बनले, त्यावेळेस त्यांनी चपळ घोडदळाचा प्रामुख्याने उपयोग केला. यामागचे कारण म्हणजे, कुठलीही रणनीती निर्माण करण्यासाठी तीन गोष्टींचा विचार करावा लागतो.

एक म्हणजे आपला शत्रू आणि त्याची ताकद, दुसरे आपल्याकडे असलेले सैन्य आणि तिसरे म्हणजे ज्या रणभूमीवर आपण लढत आहोत, तिची रचना. छत्रपतींनी स्वराज्य निर्माण केले, त्यावेळेस त्यांना मोगल, आदिलशाह, कुतूबशहा आणि अनेक अंतर्गत शत्रूंचा सामना करावा लागला. बाजीराव पेशवे राजे बनले, तेव्हा इतर राजेशाहीचा अस्त झाला होता आणि मोगल हेच प्रमुख आव्हान होते. मात्र, दोन्ही वेळेस मोगल सैन्याची संख्या ही मराठ्यांपेक्षा खूप जास्त होती. म्हणूनच छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सह्याद्री डोंगराचा वापर करुन मोगलांच्या सैन्याला सह्याद्रीच्या दर्‍याखोर्‍यात येण्यास भाग पाडले आणि त्यांच्यावर गनिमी काव्याने हल्ला करून त्यांना नामोहरम केले.३

गनिमी कावा म्हणजे शत्रू बेसावध असताना लहान सैन्यांद्वारे हल्ला करणे, त्याची असलेली रसद तोडणे, रात्रीच्या वेळी अचानक हल्ला करणे. युद्धाचे डावपेच परंपरेला सोडून श्रीमंत बाजीराव पेशव्यांच्यावेळी परिस्थिती बदलली होती. फक्त मोगल हाच शत्रु राहिला होता.

स्वराज्याच्या सीमा वाढल्यामुळे सह्याद्रीच्या डोंगराळ भागातून महाराष्ट्र, मध्य प्रदेशच्या सपाट भागापर्यंत पोहोचले होते. त्यामुळे या भागात गनिमी कावा वापरणे कठीण होते. म्हणून बाजीराव पेशव्यांनी तेथे घोडदळाचा वापर करून शत्रूला पराभूत केले.

श्रीमंत बाजीराव पेशवे पेशवे हे अतिशय युद्धकुशल सेनापती होते. ते परंपरेला सोडून युद्धाचे डावपेच वापरत होते. व्यक्तींमधील गुण हेरण्याचे कौशल्य त्याच्याकडे भरपूर होते. म्हणूनच त्यांनी आपल्या हाताखाली शिंदे, होळकर, गायकवाड, भोसले आणि इतर अनेक सरदारांना तयार केले. बाजीरावांनी युद्धाचे पहिले प्रशिक्षण वडील बाळाजी विश्‍वनाथ यांच्या मार्गदर्शनाखाली घेतले. अगदी लहानपणापासून त्यांनी युद्धामध्ये सहभाग घेतला आणि युद्धभूीचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतला. युद्धकाळात ते सैनिकांबरोबरच उघड्यावर रहायचे. त्यांच्याप्रमाणेच जेवण आणि इतर दैनंदिनी ठेवायचे. त्यामुळे सैनिकांचे त्याच्यावर अपार प्रे होते. प्रत्यक्ष युद्धाच्या वेळी आघाडीवर राहून, इतर सैनिकांप्रमाणे धोके पत्करून, नेतृत्व करायचे. त्यामुळे त्यांच्या प्रत्येक लढाईत त्यांना प्रचंड यश मिळायचे. कारण जीवन आणि मरणाच्या रेषेवर नेतृत्व करण्याची एकच पद्धत आहे, ती म्हणजे सैनिकांच्या आघाडीवर राहून नेतृत्व करणे होय.. (Leading from front) ती बाजीराव पेशव्यांनी प्रत्यक्षात आणली होती.

घोड्यावर बसून सैन्याचे नेतृत्व

ते स्वतः घोड्यावर बसून सैन्याचे नेतृत्व करायचे. त्यांचे सैन्य घोडदळावर जास्त प्रमाणात अवलंबून होते. मोगलांचे सैन्य युद्धांच्यावेळी त्यांच्यासोबत कुटुंबातील सदस्य, बायका-मुले घेऊन जायचे. त्यामुळे मोगल सैनिक एका दिवसात 10 ते 12 कि.मी. च पुढे जायचे. मोगलांचे सैन्य हे छोट्या शहराप्रमाणे असायचे. प्रत्येक दिवशी हे शहर एका ठिकाणाहून दुसर्‍या ठिकाणी जात असे. त्यामुळे त्याची हालचाल ही अतिशय मंद होती. मात्र, बाजीरावांच्या सैन्याचा पुढे जाण्याचा वेग मोगलांच्या चौपट होता. एक दिवसात ते 40 ते 50 किमी एवढे अंतर पार पाडायचे. याचे कारण म्हणजे त्यांच्याबरोबर युद्धसामग्रीव्यतिरिक्त फारसे साहित्य नसायचे. प्रत्येक सैनिकांकडे भाला किंवा तलवार आणि एक-दोन दिवस पुरेल एवढे धान्य असायचे.

इतर वेळी आजूबाजूला मिळेल ते धान्य वापरुन सैनिक आपले जीवन जगत असत. त्यामुळे त्यांना गतिमान हालचाली करणे शक्य होत असे. 20 वर्षांच्या कारकिर्दीत 41 लढाया लढल्या बाजीरावांनी त्यांच्या 20 वर्षांच्या कारकीर्दीत 41 लढाया लढल्या आणि ते एकमेव सेनापती आहेत, ज्यांनी या संपूर्ण लढाया जिंकल्या. त्यामुळेच साम्राज्य विस्तारून मध्य प्रदेश पार करुन राजस्थान, उत्तरप्रदेश इथपर्यंत पोहोचले होते. आज युद्धशास्त्राचा अभ्यास करणार्‍या व्यक्तींनी त्यांच्या लढायांचा, रणनीतीचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. माळव्यात मोगलांशी केलेली लढाई ही एक महत्त्वाची लढाई आहे. बुंदेलखंडच्या लढाईत त्यांनी छत्रसालाचे रक्षण केले. गुजरातमध्येही ते उत्कृष्टरीत्या लढले होते.

तसेच जंजिर्‍याच्या सिद्दी विरुद्धही त्यांनी पराक्रम गाजवला. त्याची अत्यंत महत्त्वाची लढाई म्हणजे त्यांनी दिल्लीकडे केलेले कूच. त्यावेळी दिल्लीची सत्ता जवळजवळ मराठ्यांच्या हातात आली. समुद्र लढायांध्ये त्यांनी पोर्तुगालविरुद्धही लढाई केली होती. नादिरशहाने मोगलांवर हल्ला करून भारतात प्रवेश केला. त्यावेळी मोगलांच्या मदतीला जात असताना नर्मदेच्या काठी आजारी पडून त्यांचा मृत्यू झाला. त्यांची समाधी आजही रावरखेडी या नर्मदेच्या काठावरील गावात आहे.

पालखेडची लढाई महत्त्वाची

त्यांच्या लढायांध्ये निजामाविरुद्ध झालेली पालखेडची लढाई महत्त्वाची मानली जाते. पालखेडच्या लढाईत निजामांनी मराठ्यांध्ये फूट पाडून शाहू आणि त्यांच्या बंधूंना वेगवेगळे केले आणि शाहू महाराजांची राजधानी सातारा येथे कूच केले. त्यावेळी शाहू महाराज पुरंदरच्या किल्ल्यात गेले. बाजीराव पेशवे त्यावेळी खानदेशामध्ये लढाईला होते. शाहू महाराजांनी त्यावेळी रक्षण करण्याकरिता बाजीरावांना सातार्‍याला बोलावले.

त्यावेळेस बाजीराव म्हटले होते, ‘तुम्हाला झाड कापायचे असेल तर त्याच्या फांद्या कापण्यात काही अर्थ नसतो, त्यासाठी झाडांच्या मुळांवरच हल्ला करणे गरजेचे असते.’ यामागे बाजीरावांचा उद्देश होता की, मोगल सत्तेचे मूळ हे दिल्लीकडे होते. ते छाटून या साम्राज्याला धक्का देणे. हाच उद्देश त्यांनी पालखेडमध्ये अमलात आणला.

निजामांची बाजीराव पेशाव्यांसमोर शरणागती म्हणून त्यांनी आपला पहिला हल्ला मोगल असलेल्या गुजरात भागात केला. त्यानंतर माळव्यात निजामांच्या रसदीचे जे तळ होते, त्यावर हल्ला केला. त्यामुळे निजामाचा दिल्लीशी असणारा संबंध तुटला. त्यानंतर बाजीरावांचे घोडदळ औरंगाबादला येऊन पोहोचले. ती निजामाची राजधानी होती.

त्यामुळे निजाम याकडे दुर्लक्ष करू शकला नाही. निजामाने पुणे-सातारा आणि पुरंदरच्या भागात असलेली आपली लढाई थांबवून बाजीरावांशी लढाई करण्याचा निर्णय घेतला. बरेच अंतर पार करुन निजामाचे सैन्य गोदावरी नदी पार करुन औरंगाबादला पोहोचले. निजामाला वाटत होते की, ते मराठा घोडदळाचा पाठलाग करत आहेत. तिथे लढाई करण्यापेक्षा बाजीरावांनी त्यांना आणखी आत येऊ दिले आणि औरंगाबादपासून काही किलोमीटरर्स अंतरावरील पालखेड या ठिकाणी त्यांना येण्यास भाग पाडले. या ठिकाणी येईपर्यंत निजामाची रसद तुटलेली होती, सैन्य थकलेले होते, अशा वेळी निजामावर बाजीरावांच्या सैन्याने दोन्ही बाजूंनी हल्ला केला.

रसद बंद झाल्याने आणि काही हालचाल करता न येऊ शकल्याने निजामाचे खूप नुकसान झाले. 6 मार्चला निजामांनी श्रीमंत बाजीराव पेशव्यांसमोर शरणागती पत्करली.

हीच युद्धनीती माळव्याच्या युद्धात बाजीरावांनी वापरली. त्यांचे सैन्य वेगवेगळ्या दिशेने एका ठिकाणी जमा व्हायचे. त्यामुळे शत्रूला हल्ला करण्यासाठी कोणत्याही ठिकाणी बाजीरावांच्या सैन्याचा मोठा तळ दिसत नसे. बाजीरावांचे सैन्य छोट्या छोट्या तुकड्यांध्ये वेगवेगळ्या ठिकाणाहून युद्ध भूीवर एकत्र यायचे. याला इंग्रजीमध्ये (Concentration at the point of decision) असे म्हटले जाते. शेवटच्या क्षणी एकत्र आल्यामुळे शत्रूला त्याच्याविरुद्ध कारवाई करणे शक्य व्हायचे नाही. तसेच शत्रूला आपला पाठलाग करायला लावून श्रीमंत बाजीराव पेशवे त्यांना थकवायचे आणि शेवटी शत्रूला अशा भागात यायला भाग पाडायचे, जिथे शत्रूवर 3-4 ठिकाणांहून हल्ला करणे सोपे व्हायचे.

शत्रूला हल्ला करण्यास भाग पाडले या पद्धतीमुळे त्यांनी ज्यावेळी दिल्लीवर हल्ला करायचे ठरविले, तेव्हा ते सैन्य घेऊन दिल्ली येथील काल कटोरा येथे जाऊन बसले. तेव्हा मोगल सैन्यांचे, रजपुतांचे घोडदळ खूप मोठे होते. पायदळ आणि तोफखानाही मोठा होता. अमीर खान हे मोगल सैन्याचे सेनापती होते. मोगल सैन्यात पठाण, तुर्कस्तान येथील अनेक सैनिक सामिल होते. मोगल सैन्याने ताल कटोरा येथे सैन्याची रचना केली आणि मराठ्यांचा सामना करण्यासाठी तयार होऊन बसले.

परंतु बाजीरावांनी आपणहून हल्ला करण्यापेक्षा त्यांना आपल्यावर हल्ला करण्यास भाग पाडले. विशिष्ट ठिकाणहून मोगल सैन्यावर धनुष्यबाण आणि हलक्या तोफगोळ्यांचा वापर करुन हल्ला केला गेला.

अचानक बाजीरावांच्या सैन्याने मोगल सैन्यावर तलवारी भाल्यांनी हल्ला केला, तेव्हा मोगल सैन्याचा मोठा पराभव झाला. त्यामुळे मोगलांची माळवा प्रांतातील सुभेदारी ही पेशव्यांना मिळाली. बाजीरावांनी पोर्तुगीजांशीही मोठ्या प्रमाणात लढाई केली. त्यांनी पोर्तुगीज आणि सिद्धी यांना हरविले. वसईची लढाई आणि सिद्दीशी झालेल्या लढाया इतिहासात प्रसिद्ध आहेत. जंजिराच्या सिद्दीला कोकणामध्ये आपले राज्य पसरविण्यात त्यामुळे यश मिळाले नाही. श्रीमंत बाजीराव पेशवे पेशव्यांच्या युद्धकौशल्याचा भारतातील इतिहासकारांनी फारच कमी अभ्यास केला आहे. जदुनाथ सरकार, ग्रँट डफ यासारख्या काही इतिहासकारांनी त्यांचा अभ्यास करून बाजीरावांचे युद्धकौशल्य सगळ्यासमोर मांडण्याचा प्रयत्न केलेला आहे. आपल्या 20 वर्षांच्या कारकीर्दीत 41 लढाया जिंकणारे ते एकमेव सेनापती होते.

त्यांच्यावर अनेक कादंबर्‍या, पुस्तके, चित्रपटेही निघाले. ना. सं. इनामदार यांच्या ‘राऊ’ या कादंबरीमध्ये त्यांच्या युद्धकौशल्यांचे चांगल्या प्रकारे वर्णन केले आहे. या पुस्तकावर मराठी मालिकाही निघाली होती. बाजीरावांवरची मालिका चांगली लोकप्रिय झाली होती. 2015 मध्ये संजय लीला भन्साळी यांनी बाजीराव पेशव्यांवर ‘बाजीराव मस्तानी’ हा चित्रपट काढला. चित्रपटाची कथा ‘बाजीराव-मस्तानी’ ला केंद्रस्थानी ठेवून असली तरी यामुळे लोकांना या महान योद्ध्यांचे गुण आणि योगदान समजण्यास नक्कीच मदत झाली.

श्रीमंत बाजीराव पेशवे हे भारतातील सर्वांत कुशल घोडदळाचे सेनापती युरोपमधल्या युद्धकुशल सैन्य अधिकार्‍यांनी बाजीरावांच्या कौशल्याचे कौतुक केलेले आहे.

फील्ड मार्शल मॉण्टगोरी हे ब्रिटिश सैन्याचे सरसेनापती होते. दुसर्‍या महायुद्धात ब्रिटिश सैन्य जिंकले त्याचे श्रेय त्यांच्या नेतृत्वाला दिले जाते. त्यांनी म्हटले आहे की, श्रीमंत बाजीराव पेशवे हे भारतातील सर्वांत कुशल घोडदळाचे सेनापती होते. असेच कौतुक व्हिएतनाम सैन्यामध्येही केले गेले आहे.

थोडक्यात श्रीमंत बाजीराव पेशव्यांनी त्या काळाला योग्य ठरेल अशी युद्धनीती वापरून त्यावेळचे निजाम, मोगल व इतर शत्रूचा पराभव केला. त्यामुळेच त्यांचे इतिहासामधील स्थान आढळ आहे.

भारताच्या शत्रूंनी बाजीरावांची घोडदौड थांबविण्याकरिता नादिरशहाला इराणमधून भारतात हल्ला करण्यासाठी बोलावले. बाजीराव पेशवे त्यांच्याशी लढण्यासाठी जात असता आजारी पडले आणि नर्मदेच्या काठावर त्यांचा मृत्यू झाला. श्रीमंत बाजीराव पेशवे दिल्लीला पोहोचून नादिरशहाशी लढले असते, तर युरोपात गेलेला भारताचा कोहिनूर हिरा आणि मयूर सिंहासन हे भारतातच राहिले असते.

त्याचवेळी भारतात मराठ्यांचे साम्राज्य तयार झाले असते आणि कदाचित ब्रिटिशांनाही भारतभूीमध्ये येणे आणि इथे राज्य करणे कठीण झाले असते. म्हणूनच छत्रपती शिवाजी महाराजांनंतर श्रीमंत बाजीराव पेशवे हे अतिशय सर्वोत्कृष्ट सेनापती होते.

लेखक : ब्रि. हेमंत महाजन (निवृत्त)
संपर्क : swatantranagrik@gmail.com

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *